گرچه طب و داروسازي را بايد از جمله كهن‌ترين و ريشه‌دارترين علوم و فنون در مجموعه تمدن ايران به شمار آورد اما گسترش اسلام در ايران و تحولات عظيم ناشي از آن چنين ايجاب مي‌كند كه تاريخ داروسازي در ايران طي دو مقطع جداگانه اما پيوسته پيش از اسلام و پس از اسلام مورد بحث و بررسي قرار گيرد. البته نبايد فراموش كرد كه شكل‌گيري دانشگاه جندي‌شاپور نيز يك نقطه تحول تاريخي و اساسي در سير دانش طب و داروسازي است، ليكن اين دانشگاه تا ثير خود را در هر دو مقطع پيش و پس از اسلام بجاي گذارد

 

 

تاريخچه داروسازي در ايران باستان

بسياري از قراين و شواهد موجود حاكي از آن است كه دانش و فن داروسازي نخستين‌بار در ايران زمين سربرآورده است و درمان بيماران و به‌كاربردن داروها از ايرانيان كهن يا آريا‌يي ها شروع شده است و اين دانش را مردم ايران به روزگار آورده‌اند. بر حسب عقيده زرتشتيان و آنچه در اوستا نقل شده، نخستين طبيب به نام «تريتا» (Trita) پدر گرشاسب پهلوان بوده است و او نخستين فردي است كه باطل‌كننده جادو مي‌باشد و او از خواص گياهان دارويي و عصاره آنها اطلاع داشته است.

 

يكي از شواهد اين ادعا، كتاب تحفه‌ العجايب است كه در آن حكايتي نقل شده است كه تهيه شراب و استعمال آن را به جمشيد نسبت داده‌اند و او را مكتشف خمر معرفي كرده است. در ايران باستان از «مي» به عنوان داروي بيهوشي براي اعمال جراحي كمك مي‌گرفتند، به‌طوري كه در شاهنامه فردوسي در زمان سزارين رودابه كه زمان تولد رستم است، به اين نكته اشاره شده است و جراح در آن زمان يك «كارد پزشك» بوده است.

 

طب و داروسازي در ايران باستان، پس از سقوط هخامنشي در نتيجه ارتباط با يونانيان به پيشرفت‌هاي قابل ملاحظه‌اي دست يافت. به‌طوري كه مي‌توان دوران مذكور را يكي از دوره‌هاي درخشنده طب و داروسازي ايران دانست. اطلاعات و تجربيات مردم و دانشمندان در زمينه طب و داروسازي اين دوران به دوران ساسانيان نيز انتقال يافت.

 

شاپور اول در خوزستان در نزديكي شهر شوش با كمك اسراي رومي شهر گندي شاپور يا جندي شاپور را كه آن را «خور» نيز مي‌ناميدند، بنا نهاد. دانشگاه جندي‌شاپور محيط مناسبي براي پيشرفت علم پزشكي و داروسازي و غناي فرهنگي و علمي در ايران زمين ايجاد كرد. در دانشگاه جندي‌شاپور براي نخستين‌بار در ايران، پزشكي و داروسازي از يكديگر تفكيك شده و بسياري از كتب پزشكي و داروسازي حكماي يوناني نظير جالينوس، ارسطو و سقراط در اين دانشگاه به زبان شيرين فارسي ترجمه شد.

 

از دارالفنون تا تاسيس دانشكده داروسازي

همزمان با پيشرفت علوم در اروپا، در ايران نيز در سال ۱۲۶۸ هجري قمري، مطابق با ۱۸۵۰ ميلادي با همت اميركبير، دارالفنون تاسيس شد. منظور امير از تاسيس دارالفنون، آشنا كردن مردم ايران با صنايع، حرف و فنون جديد اروپا و توسعه آنها در ايران بود. معلميني كه امير براي مدرسه خود نياز داشت، در ايران نبودند و به ناچار مي‌بايست از خارج استخدام مي‌شدند و بر اين مبنا امير به موسيو جان داوود ارمني عضو وزارت امور خارجه و مترجم دولت ايران ماموريت داد تا شش معلم براي دروس ذيل از آلمان و اتريش استخدام كند:

 

معلم پياده نظام (يك نفر)، معلم سواره نظام (يك نفر)، معلم هندسه (يك نفر)، معلم مهندسي معدن (يك نفر)، معلم توپخانه (يك نفر) و معلم طب و جراحي و تشريح (يك نفر). بالاخره جان داوود پس از يك سال با شش معلّم اتريشي و يك معلّم ايتاليايي به ايران بازگشت. معلّم ايتاليايي، معلّم دواسازي بود و جان داوود به امير تفهيم كرد كه طب جديد بدون اطلاع از داروسازي بي‌فايده است. شاگردان هر درس يا هر رشته كلاس خاصي داشتند كه به نام همان درس خوانده مي‌شد (مثل اتاق داروسازي) .

 

با اين‌كه معلمان دارالفنون اتريشي و ايتاليايي بودند، زبان تدريس فرانسه بود. آغاز سال تحصيلي بعد از ماه صفر و مدت تحصيل در دارالفنون كمي بيش از شش ماه بود (تابستان، ماه رمضان، اعياد و روز عاشورا مدرسه تعطيل بوده است) و ساعات كار آن از هشت صبح تا سه بعدازظهر بوده است. در دارالفنون، سالي سه بار از دانش‌آموزان امتحان مي‌گرفتند و پس از آزمون سوم به كلاس بالاتر ارتقا مي‌يافتند.

 

شاگردان دواساز به تنهايي يا با شاگردان طب در دروس عملي شركت مي‌كردند و علاوه بر علوم اختصاصي خود، زبان فرانسه، طبيعيات، فيزيك و شيمي هم مي‌آموختند. در سال ۱۳۱۳ هجري شمسي كه دانشگاه تهران تاسيس شد، مدرسه دواسازي تبديل به دانشكده داروسازي شد ولي نظر به اين‌كه داروسازان تحصيلكرده به حد لزوم در ايران نبودند تا بتوانند دانشكده را با استقلال اداره كنند، موقتا اداره قسمتي از امور آن به دانشكده پزشكي محول شد و دانشكده داروسازي يكي از شعب دانشكده پزشكي شد.

 

سه سال بعد، يعني در سال۱۳۱۶ مقرر شد كه محصلين با گواهينامه كامل متوسطه به تحصيلات داروسازي بپردازند. در سال ۱۳۱۸ كه پروفسور ابرلين استاد دانشكده پزشكي استراسبورگ به سمت رياست دانشكده پزشكي منصوب شد، در سازمان دانشكده داروسازي نيز تغييراتي به وجود آورد.

 

دوره تحصيل به چهار سال محدود شد و دانشجويان مي‌توانستند در سال آخر با نوشتن پايان‌نامه و تصويب آن به اخذ دانشنامه دكترا در داروسازي نايل شوند. در سال ۱۳۲۳ هجري شمسي دوره تحصيل داروسازي از چهار سال به پنج سال افزايش يافت ولي چون گنجايش آزمايشگاه‌ها براي كليه دانشجويان كافي نبود،

 

اجراي آن به سال ۱۳۳۰ موكول شد. درسال ۱۳۲۴ هجري شمسي مقرر شد كه براي فارغ‌التحصيلان سال چهارم دانشكده داروسازي پروانه اشتغال به كار صادر شود. در نهايت در سال ۱۳۳۶-۱۳۳۵ دانشكده داروسازي دانشگاه تهران از دانشكده پزشكي جدا شد و به عنوان دانشكده‌هاي مستقل كار خود را آغاز كرد.

 

< قبلی		بعدی >