يعقوب نوروزي:در روند توسعه جوامع و گذار از مراحل مختلف توسعه، امروزه جوامع جديدي در حال شكل‌گيري هستند كه از آنها با عنوان جوامع دانش‌مدار نام برده مي‌شود. در جوامع دانش‌مدار تمامي ساختار‌هاي اساسي جامعه (به‌ويژه مباني فرهنگي و اجتماعي) به طرز قابل توجهي تحت تاثير دانش قرار دارند. 

 

 

بنابراين توجه به مراكز و نهادهايي كه با هر دو مفهوم ظاهري جامعه دانش‌مدار يعني جامعه و دانش به‌طور قابل توجهي سروكار دارند، مي‌تواند مسير توسعه جامعه دانش‌مدار را هرچه بيش‌تر محقق سازد. در اين ميان كتابخانه‌ها كه از دير باز وظيفه گردآوري، سازماندهي و اشاعه اطلاعات به افراد جامعه را برعهده داشته‌اند نقش اساسي ايفا خواهند كرد.

 

بنابراين لازم است نقش كتابخانه‌ها در اين‌گونه جوامع مشخص شود و مورد بررسي قرار گيرد تا در راستاي بهره‌برداري بهينه از آنها و در زمينه تدوين خط‌مشي‌هاي ضروري، دقت نظر لازم صورت گيرد.  از آنجا كه در جامعه اطلاعاتي و نيز جامعه دانش مدار عوامل رشد اقتصادي از قبيل موادخام، سرمايه و نيروي كار به تدريج جاي خود را به دانش و انديشه‌هاي جديد داده است، تفاوت آشكاري بين جوامع صنعتي و جوامع جديد به چشم مي‌خورد كه به همين دليل به اين نوع جوامع جديد كه در حال شكل‌گيري و توسعه هستند، جوامع فراصنعتي نيز گفته مي‌شود.

 

از سو ي ديگر هيچ سازمان و نهاد ي در جامعه تاكنون به اندازه كتابخانه به صورت عميق و اختصاصي با اطلاعات و دانش سروكار نداشته و ندارد.  نگاهي به تاريخچه كتابخانه به خوبي نشان مي‌دهد كه اين سازمان اجتماعي در طول تاريخ همواره مركز اصلي گردآوري، سازماندهي، نگهداري و در نهايت اشاعه اطلاعات و دانش بوده است.

 

بديهي است كه كتابخانه با چنين كاركرد تخصصي كه در زمينه دانش و اطلاعات دارد، در ايجاد و توسعه جامعه جديدي كه ره‌آورد موج سوم ٥ تمدن بشري است و جامعه دانش مدار نام دارد، نقش بسزا يي خواهدداشت.اصطلاح «جامعه دانش»مدار در دهه نود ظهور كرد و براي نخستين بار به وسيله بعضي افراد به عنوان يك جايگزين براي اصطلاح «جامعه اطلاعاتي» در دوره‌هاي دانشگاهي به كار رفت. وظايف كتابخانه بالابردن سطح آگاهي‌هاي مردم از طريق ارتقاي سواد اطلاعاتي آنها است.

 

در اين راستا كتابخانه ضمن تهيه منابع اطلاعاتي لازم بايد ارتباط گسترده‌اي با ديگر كتابخانه‌ها و محمل‌هاي اطلاعاتي براي رسيدن به اين اهداف برقرار كند. در جامعه دانش مدار، روند تكاملي كتابخانه در مقايسه با جامعه اطلاعاتي با فاصله نزد يكي حفظ مي‌شود و علاوه بر دستيابي به اطلاعات، امكان استفاده از آن نيز بر‌اي همگان فراهم مي‌آيد.

 

در زمينه سواد اطلاعاتي كه در جامعه اطلاعاتي ممكن است تنها به شيوه خاصي ارايه شود، در جامعه دانش‌مدار به اشكال و روش‌هاي گوناگوني ارايه مي‌شود و امكانات و خدمات متناسب با آن نيز فراهم مي‌شود ارتباط بين كتابخانه و جامعه ارتباط دو سويه‌اي است كه مي‌توان از هر يك به د يگري رسيد و در زاويه‌هاي متفاوت، انتظارات خاصي را مدنظر قرارداد يا در جهت پاسخگويي به درخواست‌ها تلاش كرد.

 

جامعه وظايفي را براي كتابخانه در راس پيشرفت خود مشخص مي‌كند و كتابخانه بايد همگام با پيشرفت‌ها و تلاش‌هاي صور ت گرفته درجامعه، خود را با آن هماهنگ كند. بنابراين مهم است كه كتابخانه به عنوان بخشي از جامعه، نقش خود را در فراهم آوردن نياز‌هاي اطلاعاتي جامعه در جهت توسعه راهبردها و قوانين آن ايفا كند.

 

اطلاعات لازم براي تحقيقات علمي و ارتقاي دانش فردي و اجتماعي براي توسعه برنامه‌هاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي و افزايش كيفيت زندگي، در كتابخانه جست‌وجو مي‌شود. بنابراين لازم است كه كتابخانه همزمان با توسعه جامعه و تدوين خط‌مشي‌هاي مربوط به آن و در جهت همسان‌سازي و تبعيت از اين برنامه‌ها، خط‌مشي‌هاي خود را تغيير دهد و از منابع، سيستم‌ها و برنامه‌هاي توسعه‌اي لازم در اين زمينه بهره گيرد تا نقش خود را به بهترين نحو ايفا كند.

 

اگر بخواهيم نقش و كاركرد كتابخانه‌ها را در توسعه جامعه دانش‌مدار بررسي كنيم، ابتدابايد به وظيفه اصلي و كلي كتابخانه‌ها اشاره‌اي داشته باشيم.  وظيفه اصلي هر كتابخانه از هر نوعي كه باشد، به‌طور كلي گردآوري، سازماندهي، حفظ و نگهداري و در نهايت اشاعه دانش و اطلاعات در قالب رسانه‌ها و محمل‌هاي مختلف است.

 

بنابراين با توجه به اين كاركرد اصلي و تخصصي كتابخانه مي‌توان گفت كه كتابخانه نيز مانند تمام موسسات ونهادهاي اجتماعي، با جامعه در ارتباط است و كاركردهاي اجتماعي دارد. بنابر آنچه گفته شد، كتابخانه مي‌تواند بر جامعه و افراد آن، و در جنبه‌ها و ابعاد مختلف زندگي فردي و اجتماعي اثرات زيادي بگذارد و ساختارهاي اجتماعي را دگرگون كند.

 

كتابخانه‌ها از هر نوعي كه باشند در توسعه جامعه دانش مدار، نقش خود را ايفا مي‌كنند.  كتابخانه‌هايي مانند كتابخانه‌هاي تخصصي و دانشگاهي علاوه بر داشتن اهداف و وظايف خاص، داراي اهداف عام و عمومي نيز هستند. به عنوان مثال كتابخانه تخصصي دركنار ارائه خدمات اشاعه گزينشي اطلاعات، به امر پژوهش كه يكي از ضروريات جوامع دانش‌مدار است نيز توجه و يژه‌اي دارد. كتابخانه‌هاي دانشگاهي نيز در حمايت از دانشجو يان و دانش‌پژوهان، اقدام به تهيه مجموعه‌هاي پشتيبان مي‌كنند.

* عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد همدان

 

< قبلی		بعدی >