بالغ بر يك قرن است كه در ا كثر كشورهاي جهان، ‌موسساتي خيريه به عنوان انجمن حمايت از زندانيان با هدف كمك و حمايت زندانيان و خانواده آنان تشكيل شده است. اين انجمن‌ها سازمان‌ها ي غير انتفاعي و مستقل از دولت‌ها بوده كه علاوه بر استفاده از كمك‌هاي مردمي و ساير موسسات خيريه، ‌بعضا از بودجه‌هاي دولتي نيز استفاده مي‌كنند از جمله وظايف اين انجمن‌ها، ‌كمك مادي و معنوي به خانواده زندانيان، ‌نظارت بر چگونگي رفتار متصديان زندان‌ها با زندانيان، ‌خصوصا در زمينه مسائل حقوقي انساني، ‌بهداشت، درمان، ‌آموزش، ‌اقدامات مناسب براي پيشگيري از ارتكاب مجدد جرايم و نظائر آن بوده است.

در ايران براي نخستين‌بار به صورت منسجم در سال ١٣٢٠ موسسه‌اي با نام بنگاه حمايت زندانيان، ‌با اهداف مذكور، ‌تشكيل و در آبان همان سال، آيين نامه آن، ‌به تصويب رسيد. ليكن به علل و جهاتي نتوانست وظايف خود را به نحو مطلوب به مرحله اجرا بگذارد. اساسنامه جديد بنگاه مزبور، در تاريخ 0٢/٢/١٣٣٦ به تصويب ‌رسید. در اين اساسنامه وظايف عمده بنگاه ناظر به فعاليت‌هايي به شرح زير است: تربيت و تهذيب اخلاق و اصلاح زندانيان و همچنين حرفه آموزي به آنها و راهنمايي و پيدا كردن شغل براي زندانياني كه پس از اجراي محكوميت، ‌توانايي تهيه شغل ندارند و نيز تامين آسايش و بهداشت عائله زندانيان و دستگيري‌هاي ديگر نسبت به آنان.

مجمع عمومي بنگاه حمايت زندانيان، ‌از اشخاص نيكوكار و علاقه‌مند به پيشرفت وضع زندانيان و كليه كساني كه كمك‌هاي مالي و علمي به اين بنگاه بكنند تشكيل مي يافت. اين بنگاه از جهت حقوقي مستقل بوده و سرمايه آن را وجوه و اموالي كه به عنوان اعانه از طرف اشخاص و بنگاه‌ها و غيره اهدا ‌مي شد و نيز عايداتي كه به موجب قوانين و مقررات ديگر به آن تعلق مي‌گرفت تشكيل مي‌داد و تحت نظارت وزارت دادگستري بود.

پس از پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي ايران، ‌در اسفند ماه ١٣٦٠، اساسنامه و آيين نامه انجمن حمايت زندانيان توسط شوراي عالي قضايي وقت تصويب شد. به موجب ماده يک اساسنامه اخيرالذكر «انجمن حمايت زندانيان انجمني است كه با شركت مسئولان و معتمدان و … در مقر هر دادگاه عمومي تشكيل مي‌شود. انجمن، موسسه‌اي خصوصي و غير انتفاعي و داراي شخصيت حقوقي است. نظارت بركار، ‌تشكيل و انحلال و تعيين خط مشي و صدور احكام و هماهنگي امور انجمن‌ها بر عهده اداره كل اقدامات تاميني و تربيتي است».

برابر مواد ٨ الي ١٠ اساسنامه، ‌تشكيلات انجمن شامل: ‌اعضاي مجمع عمومي هيئت‌مديره، ‌مديرعامل و بازرسان بوده، ‌وظيفه اعضا‌، ‌مساعدت مادي و معنوي به انجمن و عضويت آنان و همچنين خدمات اعضاي‌هيئت‌مديره، ‌افتخاري آست و مطابق ماده ٥ اساسنامه سرمايه انجمن تشكيل مي‌شود از: كمك اشخاص حقيقي يا حقوقي يا دولت، عوايد حاصل به موجب مقررات خاص از قبيل عوارض، عوايد حاصل از فعاليت‌هاي اقتصادي انجمن، اساسنامه مذكور، ‌با اندك تغييراتي كه داشته تاكنون به اعتبار خود باقي است.

موقعيت و خصوصيات انجمن حمايت زندانيان

موقعيت قانوني: ‌برابر ماده ٣٠ اساسنامه فعلي، ‌مستند شوراي عالي قضايي در تصويب مقررات جديد انجمن اجازه حاصله از لايحه قانوني الحاقي به ماده يک قانون واگذاري اداره امور زندانها (اصلاحيه آن) به دادگستري بوده است. اهداف: ‌برابر ماده ٢ اساسنامه، ‌انجمن در جهت كمك به زندانيان و خانواده آنان نوپروري و اصلاح زندانيان، ‌همكاري با زندانها و موسسات تاميني و تربيتي و مراكز مراقبت پس از خروج زندانيان فعاليت و اقدام مي‌كند.

وظايف: ‌در ماده ٣ انجمن، ‌به هر اقدام و عملي كه اهداف مندرج در ماده ٢ را ايجاب كند، ‌موظف شناخته شده و از جمله به موارد زير تصريح شده است: ‌الف- كمك به خانواده زندانيان، بازسازي شخصيت و اصلاح و ارشاد زندانيان، كمك به اشتغال زندانيان پس از آزادي با تهيه فرصتهاي شغلي، كمك مالي، مساعدت در بهبود وضع بهداشت و درمان، ‌ترغيب و تشويق فعاليتهاي فرهنگي ورزشي، حرفه‌اي و آموزشي زندانها …، استفاده از خدمات اطبا، ‌مددكاران، ‌مهندسين، ‌آموزگاران و صاحبان تخصص و حرفه و فن در جهت بهبود وضع زندانيان و پرداخت پاداش خريد خدمت به آنها.

تلاش براي افزايش درآمد انجمن با فعاليت‌هاي اقتصادي و انتفاعي و جلب كمك اشخاص و موسسات حقوقي و حقيقي و دولت. تهيه طرح‌ها و پيشنهادهايي در زمينه بهبود وضع زندان و موسسات تاميني و تربيتي و ….

همكاري با موسسات علمي و تحقيقي كه در زمينه زندانها و بزهكاري و مسائل مربوط به آن فعاليت و تحقيق مي‌كنند و استفاده از نتايج كار و پيشنهاد‌هاي اين موسسات. اختيارات: انجمن براي اقدامات زير مجاز شناخته شده است: همكاري با مسئولان زندان و جلب مساعدت موسسات كشور در محور درمان زندانياني كه دچار ناهنجاريهاي مغزي و رواني هستند. انجام فعاليتهاي عام المنفعه، ‌خيريه، ‌اقتصادي و … در جهت اجراي وظايف خود.

اعلام نظر مشورتي به مسئولان زندان درباره حسن اداره زندانها، موسساتي تاميني و تربيتي و موسسات وابسته به آنها يا درباره زندانيان يا خانواده آنان.