امان‌الله قرايي‌مقدم*:كار كردن موجب شادي، نشاط، لذت زندگي، سعادت و موفقيت خانواده و كشور مي‌شود. كار موضوعي است كه از ديدگاه‌هاي مختلف روانشناختي، جامعه شناختي و اقتصادي و زندگي شخصيتي افراد جامعه مورد بررسي قرار مي‌گيرد. به عقيده جامعه‌شناسان كاركردگرا، كارآيي و نوع كاري كه فرد در اجتماع انجام مي‌دهد شخصيت و طبقه اجتماعي او را مشخص مي‌كند. كار از موضوعاتي است كه به‌طور مستقيم با نوع رفتار افراد جامعه ارتباط نزديكي دارد. به عنوان مثال اين روزها افراد جامعه را با نوع كار آنها مي‌شناسند.

 

در نظر گرفتن طرح‌هاي مختلف كه باعث تغيير قوانين مربوط به كار مي‌شود مي‌تواند اثرات عميقي بر شرايط كاري افراد جامعه با خود به همراه داشته باشد. از ديدگاه جامعه شناختي كار و اشتغال جداي از نوع عملكرد فرد شامل مكاني است كه فعاليت در آن مكان انجام مي‌شود.

 

طبق تئوري بروكراسي وبر؛ نظم و ترتيب، سلسله مراتب، قوانين و مقررات به عنوان اصولي مهم در محيط كار مورد پذيرش قرار مي‌گيرند. نظريه بروكراسي يكي از نظرياتي است كه براساس اعتقاد به مدل ماشين‌گونه از سازمان پايه‌ريزي شده است. اصطلاح بروكراسي يكي از مفاهيم جنجالي و چالش‌برانگيز محافل آكادميك مديريت است. اين اصطلاح در قرن هيجدهم پا به عرصه وجود گذاشته و از لحاظ نظري همگام با پيدايش ابر سازمان‌ها و ابر صنايع مورد مطالعه قرار گرفته است.

 

بروكراسي از نظر اصطلاحي به معناي اداره كردن از طريق دفاتر و قوانين و مقررات است. بروكراسي از نظر عموم، مفهومي منفي و انتقادپذير داشته و اغلب آثار منفي آن مانند كاغذبازي و كندي جريان امور اداري، در ذهن توده مردم تداعي مي‌شود. بروكراسي در آغاز با معني منفي همراه بود و در واقع به مفهوم قدرت بي‌مهاري تلقي مي‌شد كه مي‌خواهد همه جامعه را ببلعد.

 

«بالزاك» كه با كتاب «كارمندان» واژه بروكراسي را رواج داد، آن را «قدرتي هيولايي مي‌شمرد» بروكراسي، به معني يك روش سازماندهي و مديريت است كه در آن رعايت قوانين و مقررات، ثبت كليه مكاتبات و جريان امور، رعايت سلسله مراتب، تخصص‌گرايي و ساختار رسمي مورد توجه اكيد قرار مي‌گيرد. بروكراسي در معناي متفاوت ديگري نيز به‌كار مي‌رود. نظام بروكراسي اشتغالزا در عمل، مخصوص مديريت خاص و در ساعات معين اعلام مي‌شود. بنابراين تعريف نظام اداري با روش دوركاري نمي‌تواند هماهنگي داشته باشد.

 

بنابراين اگر كسي بگويد من دوركاري مي‌كنم و در محيط خانه كار انجام مي‌دهم و نتيجه را ارايه مي‌دهم اين با تئوري بروكراسي منافات دارد و نمي‌توانيم با اين اوصاف به نتيجه كار سازمان يا اداره نظر مثبت يا منفي داشته باشيم. شايد در نگاه اول دلايلي كه براي توجيه اجراي اين قانون ذكر شده است مورد قبول باشد مثل: كاهش بار ترافيك در شهر، كاهش آلودگي هوا و... اما در عمق موضوع مشكلاتي دارد كه در حقيقت با تئوري شكل‌گيري سازمان يا اداره منافات دارد.

 

وقتي صحبت از دوركاري مي‌شود دو كلمه دور و كار به ذهن متبادر مي‌شود. كار يك فعاليت فيزيكي يا ذهني است كه منتج به توليد يا ايجاد يك پيامد يا محصول عيني مي شود. با توجه به نگاهي كه جامعه به كار افراد دارد و آن را به عنوان شاخصي براي شناخت شخصيت افراد مي‌داند وجود قوانيني مثل دوركاري مي‌تواند تاثير زيادي بر اين نگاه داشته باشد.

 

مثلا شخصي كه در اداره‌اي مشغول به كار است پس از مدتي به او ابلاغ مي‌شود كه بايد در منزل به ادامه كار پرداخته و نتيجه را به محل گزارش دهد در نگاه اقوام و آشنايان اين‌گونه برداشت مي‌شود كه «پس كار بي‌اهميتي» دارد كه مي‌تواند آن را در خانه انجام دهد متاسفانه از اين‌گونه تفكرات در زمينه‌هاي مختلف در جامعه ما به ميزان چشمگيري وجود دارد.

 

در نظام بروكراسي و برحاكمي در هرم به تنظيم قوانين و مقررات پرداخته و اين نوع سيستم داراي سلسله مراتب خاص خود است در اين هرم كه رهبر و مدير در راس قرار دارد به نظارت و كنترل عملكرد كارمندان و افراد در قاعده هرم مي‌پردازد با توجه به اين سلسله مراتب در اين نظريه و لزوم وجود نظارت و كنترل از سوي رهبر هرم بر اعضا مي‌توان نتيجه گرفت كه با تحقق دوركاري ديگر نمي‌توان به معناي واقعي نظارت و كنترلي بر عملكرد اعضا و كارمندان داشت.

 

از ديدگاه روانشناختي و جامعه‌شناختي اگر نظارتي در پي عملكردي نباشد نمي‌توان چندان اطميناني به نتيجه آن كار داشت دوركاري به‌ويژه براي كارمندان مرد جامعه مي‌تواند مضراتي به همراه داشته باشد و در حقيقت تاثيرات سوئي بر شخصيت شغلي آنها داشته باشد دوركاري بدين معناست كه كارمند اداره وظايف خود را بدون حضور فيزيكي در اداره انجام دهد. در طرح دور كاري كارمند به اداره نمي‌آيد و كار خود را در جايي دور از آن، مثلا خانه، انجام مي‌دهد. ارتباط كارمند با اداره، بوسيله اينترنت، تلفن، ايميل و امثال آن برقرار مي‌شود.

 

واقعيت اين است كه حفظ بهره‌وري مناسب در دوركاري بسيار مشكل است. اجراي طرح دوركاري فقط به فراهم كردن سازو كار تكنولوژيك آن نيست. مهم‌ترين عامل موفقيت دوركاري، فراهم كردن ساز و كار فرهنگي است. در نظر گرفتن فرهنگ در اجرا و تصويب هر قانوني بايد به عنوان يكي از شاخص‌هاي مهم اجتماعي تلقي شود. در حقيقت تا زماني كه ما نتوانيم ابزارهاي فيزيكي لازم و همچنين ابزارهاي معنوي مثل فرهنگسازي را براي تحقق خواسته‌اي در جامعه محقق كنيم، نمي‌توانيم به اثرگذاري آن طرح در جامعه اطمينان داشته باشيم.

 

از آنجا كه وجود نظم در كشور ما در رتبه‌هاي پايين‌تر برنامه‌ريزي‌ها قرار دارد و مردم معمولا با برنامه‌ريزي و كار منظم بيگانه هستند. اين ضعف باعث مي‌شود كه در صورت دوركاري، انجام كار را به تعويق بيندازند. تعويق كار موجب انباشتگي شده و در نهايت سر از كم‌كاري و كاهش كيفيت در مي‌آورد. همچنين نبايد به امنيت اطلاعات نيز بي‌اهميت بود چراكه اين موضوع تا حد زيادي با دوركاري محقق نمي‌شود.

 

* جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

 

< قبلی		بعدی >