| مانا کیانی |با پيشرفت تكنولوژي و فراگير شدن سيستم‌هاي صوتي در خانه‌هاي مردم، نوارهاي كاست و سپس سي. دي رواج پيدا كرد. به اين ترتيب موسيقي هم به مرور زمان جزئي از زندگي مردم شد. شعرها و پس از آن ترانه‌هايي سروده و توسط خوانندگاني اجرا شد. اما بي‌ترديد شنيدن شعر يك شاعر با صدا و لهجه شاعر آن لطف ديگري داشت. البته اين شعر خواني‌ها را مي‌توان به دو دسته تقسيم كرد: يكي آنهايي كه خود شاعر، اشعارش را مي خواند كه از آن جمله مي‌توان به شاعراني مانند شاملو و اخوان ثالث و...

 

 

اشاره كرد كه آثاري را با موسيقي اجرا كردند و دسته دوم اجراي اشعار يك شاعر توسط ساير هنرمندان است. به‌طور مثال شاملو اشعار بزرگاني چون حافظ، مولوي، نيما، خيام و... را دكلمه كرده است. برخي از اديبان معتقدند براي اين‌كه دكلمه به خوبي انجام شود، بايد شخص شعر را بشناسد.

 

قالب‌هاي شعري را از هم تفكيك كند. با تكنيك‌هاي شعري نيز آشنايي داشته باشد. فن شاعري را بلد باشد. علم بديع و بيان را تا حد لزوم بداند. مجاز و كنايه را بفهمد. چرا كه بدون درك مجاز، تشبيه، كنايه، استعاره و ساير صنايع ادبي فهم يك شعر دشوار است.بنابراين لازم است خواننده با شعر آشنا باشد. بنابراين دكلمه‌كننده تنها شعر نمي‌خواند بلكه خود حرف مي‌زند. او تنها يك خواننده متن نيست بلكه راوي شخص اول است كه با مخاطب حرف مي‌زند.

 

از سوي ديگر توجه به اين نكته حائز اهميت است كه چون در طول تاريخ فرهنگ اين مرز و بوم، همواره شعر به شيوه‌اي سنتي توسط نقالان و راويان يا خود شاعران براي مخاطبان خوانده شده است، به نوعي عادت فرهنگي در ذهن مخاطب ايراني مبدل شده به گونه‌اي كه با اين شيوه‌ سنتي، شعر را بهتر و راحت‌تر درك مي‌كند. بنابراين، مخاطب شعر ايراني در طول ساليان متمادي عادت كرده شعر را اغلب با صداي شاعر يا كسي كه لحني‌گيرا و تاثيرگذار دارد، بشنود.

 

و شايد به همين دليل بوده است كه شاعر پرآوازه‌اي چون شاملو در كنار فعاليت‌هاي ادبي، بخشي از انرژي خود را صرف خواندن شعر حافظ، خيام و، مولوي و... كرده است. تيزهوشي و تيزبيني شاملو در درك جايگاه شعر و رابطه آن با مخاطب ايراني، موفقيت بزرگي را براي شعر او به ارمغان ‌آورد و شعرش همراه با صداي او راحت‌تر به خانه‌هاي مردم راه پيدا كرد. صرف‌نظر از نقاط قوت شعر شاملو، نمي‌توان تاثير صداي گرم و خشدارش را در موفقيت او انكار كرد.

 

پس از شاملو، صداي احمدرضا احمدي نيز يكي ديگر از پرمخاطب‌ترين صداها بوده است. صداهاي خاطره‌انگيزي نيز از فروغ، اخوان ثالث، . ه. الف. سايه، مشيري و... به يادگار مانده است كه همواره شنيدني بوده و هستند. صداي اين شاعران مطرح، علاوه بر آن‌كه لذت شنيداري به مخاطب مي‌دهند، كمك بزرگي به درك صحيح شعر آنان توسط مخاطب شعر مي‌كند.

 

با توجه به آثار صوتي كه از صداي شاعران مطرح نسل اول قرن معاصر منتشر شده، به نظر مي‌رسد تنها بخشي از شعر معاصر ما با اين اقبال روبه‌رو بوده و ديگر شاعران مطرح، يا تمايلي به اين كار نداشته‌اند يا امكانات انجام اين كار برايشان فراهم نبوده است. بنابراين شعر آنان با وجود نقاط قوتي كه داشته، نتوانسته مانند ديگر همنسلان خود، در ميان مردم نفوذ كند. در صورتي كه شعر برخي از آنها بيش از هر شاعر ديگري نياز به خوانش با صداي خود شاعر دارد، چرا كه شعر آنان داراي نکاتي است كه براي مخاطب شعر، ناآشنا بوده يا به‌راحتي خوانده نمي‌شود.

 

از اواخر دهه‌ شصت انتشار آلبوم صداي شاعر رونق بيش‌تري گرفت و جالب اين‌جاست كه هر شاعري اقدام به چنين كاري مي‌كرد، شعرش پر مخاطب‌تر و و آلبوم او پرفروش‌تر مي‌شد. سيد علي صالحي، حسين پناهي، محمدعلي بهمني و... از جمله شاعراني بودند كه مورد استقبال چشمگير مخاطبان قرار گرفتند. در اين ميان سيد علي صالحي اين شانس را داشت كه شعرش توسط صداي ماندگاري چون خسرو شكيبايي اجرا شود و آلبوم شعرهاي او جزو پر فروش‌ترين‌هاي دو دهه اخير شد.

 

خسرو شكيبايي با صداي گرم و صميمي‌اش و صد البته انتخاب اشعاري كه با ذائقه مخاطب ايراني همگون بود، نقش مهمي در آشتي دادن شعر و مخاطب داشت. او علاوه بر اجراي شعر شاعران مطرحي چون سهراب سپهري و سيد علي صالحي و... شعر شاعر كمتر آشنايي چون عبدالملكيان را هم اجرا كرد و مورد استقبال عموم هم قرار گرفت. بنابراين مي‌توان نتيجه گرفت كه يك صداي گيرا و تاثيرگذار، قدرت اين را دارد كه هر متني را چنان اجرا كند كه به مذاق شنونده خوش بيايد.

 

البته تجربيات ناموفقي هم در اين عرصه منتشر شد كه علت آن مناسب نبودن جنس صداي گوينده با مضامين شعرها بود. چرا كه هر شعري براي اجرا، صداي هماهنگ و همگون خودش را مي‌طلبد. تجربه سيدعلي صالحي و كيومرث منشي‌زاده در آلبوم‌هاي «دعاي زني در راه... » و «شعر رنگي» كه با صداي «مظفر مقدم » و «وحيده محمدي‌فر» اجرا شده، نمونه‌هايي از عدم موفقيت آثاري است كه به دليل ناهمگوني و نامتناسب بودن جنس صداي گوينده‌ها و نوع شعرها موفقيت چنداني كسب نكرد.

 

جز انتخاب صدا، انتخاب موسيقي نيز يكي از مهم‌ترين عواملي است كه مي‌تواند به جذابيت شعرخواني بيفزايد. موسيقي بايد براساس مضمون شعر انتخاب شود و به نوعي در خدمت شعر قرار بگيرد تا ضمن تداعي پيام شاعر، به درك بهتر آن توسط مخاطب كمك كند. در دهه‌هاي گذشته شاعران بيش‌تر از آهنگسازان و موسيقيدانان ايراني استفاده مي‌كردند كه نمونه موفق آن شعر خواني‌هاي شاملو بود كه با موسيقي‌هاي درخشان مرتضي حنانه، بابك بيات و فريدون شهبازيان و...

 

همراه بود به‌ويژه آن‌كه آنان با روح شعر ايراني بيش‌تر آشنا و دمخور بودند. اما در سال‌هاي اخير اين رويكرد تغيير كرد و اكثر آلبوم‌هاي صداي شاعر با موسيقي غيرايراني همراه شد كه در برخي هماهنگي بين موسيقي و شعر به چشم نمي‌خورد. شعرخواني امروز به هنري تبديل شده كه بسياري را به سوي خود جذب كرده است.

 

شمس لنگرودي، فروغ فرخزاد، حميد مصدق، هوشنگ ابتهاج، فريدون مشيري و... از جمله شاعراني هستند كه آثارشان به شكل صوتي در دسترس است.  علاوه بر شاعراني كه آثار خود را خوانده‌اند، بسياري از بازيگران ايراني به خواندن اشعار روي آورده‌اند كه در اين بين مي‌توان به نيكي كريمي اشاره كرد كه برخي اشعار فروغ را به قولي زمزمه كرده است.

 

خسرو شكيبايي

خسرو شكيبايي، از جمله بازيگران تواناي ايراني بود ‌كه تنها در فيلم «خواهران غريب» به صورت جدي خوانندگي كرد. علاقه اصلي او به دكلمه اشعار شاعراني چون حافظ و سهراب سپهري بود. او در همين رابطه آلبوم‌هاي«نامه‌ها و نشاني‌ها »، «مهرباني»،«پريشاني» و «مسافر» را روانه بازار موسيقي كرد. او به پيشنهاد موذني وارد بازار موسيقي شد و به‌خاطر صداي منحصربه فردش تجربه كارهاي متفاوتي را داشت.

پروين كوشيار، همسر اين بازيگر، مي‌گويد: «او براي كار كردن در زمينه موسيقي علاقه زيادي نشان مي‌دهد و بعد از چند باري كه به او پيشنهاد كارهاي اينچنيني شد، قبول كرد كه در حرفه موسيقي هم فعاليت كند. هر چند كه خسرو ظاهراً هيچ‌وقت از فعاليت‌هايش در عرصه موسيقي راضي نبود».

 

حسين پناهي

زنده‌ياد حسين پناهي، به دليل فيزيك كودكانه و شكننده، نحوه خاص سخن گفتن، سادگي و خلوصي كه از رفتارش مي‌باريد، بيش‌تر شاعر بود و اين شاعرانگي در ذره‌ذره جانش نفوذ داشت. نخستين مجموعه شعر او با نام«من و نازي» در 1376 منتشرشد، اين مجموعه شعر تاكنون بيش از شانزده بار تجديد چاپ شد و به شش زبان زنده  دنيا ترجمه شده است. از او نيز 14 دكلمه زيبا به يادگار مانده است. در سال 1375انتشار آلبومي از دكلمه شعرهايش با نام«ستاره‌ها» بازي در سريال دزدان مادر بزرگ منتشر شد.

 

 

پرويز پرستويي

از ديگر بازيگرهايي كه به دكلمه اشعار شاعران علاقه دارد، پرويز پرستويي است، كه آثاري در اين زمينه دارد و از جمله آنها مي‌توان به دكلمه روي ترانه‌هاي«ناصر عبداللهي» اشاره كرد. پرويز پرستويي در دومين آلبوم« دوستت دارم» ناصر عبداللهي، شعرهاي محمد علي بهمني را دكلمه كرد. پرستويي پيش از آن با رسول نجفيان همكاري كرده و در آلبوم «بي‌بي جان» ترانه‌هاي نجفيان را دكلمه كرده بود. به غير از اين، پرستويي در آلبوم «بابايي» و روي آهنگ‌هاي« بيژن مفيد» دكلمه كرده است. اين آلبوم در سال‌هاي اخير و زماني تهيه شد كه مفيد در قيد حيات نبود.

 

«راه با رفيق»

بنمايه اين شعرها بيش‌تر بر اساس فلسفه‌ مرگ و زندگي است كه جنبه مرگ آن پررنگ‌تر از جنبه‌ زندگي است؛ اگرچه پناهي به زندگي هم علاقه داشته است. اين شعرها با صداي خود حسين پناهي است و دو روز قبل از فوت وي، صدايش را ضبط كرده‌اند. دو ترانه‌ اين مجموعه هم شامل «جاودانگي» با صداي عمران طاهري و «آواز يادگاري» با صداي حسين بختياري است و بابك شهركي آن را تنظيم كرده است. اين مجموعه 120 دقيقه است كه در آن سعي شده جنبه‌ زندگي پررنگ‌تر از جنبه‌ مرگ آن باشد.

شاملو

«پريا، قصه‌ دختراي ننه دريا» نام آلبوم شعر و صداي «احمد شاملو» است با آهنگسازي «حسين عليزاده» كه در سال ۱۳۷۴ براي نخستين‌بار توسط نشر «ماهور» به‌مدت زمان ۳۵ دقيقه منتشر شده و در سال ۱۳۸۶ به چاپ سوم رسيد. آلبوم «رباعيات خيام» حاصل دكلمه‌ ۳۰ رباعي از «حكيم عمر خيام» با صداي «احمد شاملو» و آواز ۵ رباعي با صداي «محمدرضا شجريان» است كه آهنگسازي آن را «فريدون شهبازيان» بر عهده داشته است.

 

آلبوم «رباعيات خيام» نخستين‌بار در زمستان سال ۱۳۵۵ منتشر شد. «رباعيات خيام» تنها آلبومي است كه در آن «احمد شاملو» با خواننده‌اي ديگر همكاري داشته است. رباعيات خوانده شده در اين آلبوم را «احمد شاملو» انتخاب كرده است. «ققنوس در باران» نام آلبوم شعر و صداي «احمد شاملو» است كه «مرتضي حنانه» آهنگسازي آن را بر عهده داشت.

 

اين آلبوم در مرداد سال ۱۳۸۲ توسط انتشارات ماهور منتشر شد. شعرهاي اين آلبوم برگرفته از كتاب «دشنه در ديس» و «ققنوس در باران» است كه هر دو شامل سروده‌هاي «احمد شاملو» است. «شعرهاي نيما» نام آلبوم موسيقي است با صداي «احمد شاملو»، و موسيقي «فرهاد فخرالديني» كه در آن «احمد شاملو» به دكلمه اشعاري از «نيما يوشيج» پدرِ «شعر نو فارسي» پرداخته است. مدت زمان اين آلبوم ۲۰ تركي ۵۹ دقيقه است.

 

اخوان و درخشاني

اخيراً آلبوم جديدي با صداي پوريا اخواص و آهنگسازي مجيد درخشاني با نام «چاووشي» منتشر شده است كه به اشعار مرحوم مهدي اخوان ثالث با صداي خود شاعر اختصاص دارد و ياد آور فضاي آلبوم «قاصدك» است،آلبومي با صداي مرحوم اخوان ثالث كه در دهه 60 و با آهنگسازي مجيد درخشاني منتشر شد. اين آلبوم شامل 10 قطعه است كه مجيد درخشاني براي اين قطعات آهنگ ساخته است. اشعاري كه در اين اثر موسيقايي آورده شده، «تسلي و سلام»، «ماه من‏- ماه‏»، «قاصدك»‏، «غزل سه»‏، «زمستان»، «تو را‌اي كهن بوم و بر» و «چاووشي» است.

 

 

 

 

< قبلی		بعدی >